Nghịch lý nghề viết trong thời đại "AI" cũng có thể viết...
Có một sự trớ trêu kỳ lạ đang diễn ra trong giới văn chương thế giới. Nếu như thế kỷ trước, các tác giả phải chứng minh họ biết viết, thì giờ đây, họ phải chứng minh họ không dùng AI để viết.
Có một sự trớ trêu kỳ lạ đang diễn ra trong giới văn chương thế giới. Nếu như thế kỷ trước, các tác giả phải chứng minh họ biết viết, thì giờ đây, họ phải chứng minh họ không dùng AI để viết.
Tại Mỹ, các nhà văn đang livestream toàn bộ quá trình sáng tác. Họ quay video cận cảnh bàn tay viết nháp trên giấy. Một số thậm chí ký hợp đồng cam kết không sử dụng công cụ AI, như thể tính chân thực đã trở thành một loại hàng xa xỉ cần được chứng nhận nguồn gốc.
Nói về việc này, tờ Wall Street Journal trong bài viết Writers Are Going to Extremes to Prove They Didn’t Use AI” gọi đây là “going to extremes” (tôi tạm dịch là “sự cực đoan về bản sắc” - của những người viết muốn bảo vệ thứ cuối cùng còn lại của họ: bản sắc.
Hành trình tìm dấu ấn của bản sắc tác giả
Sẽ là lạm bàn nếu nói về việc đi tìm dấu ấn bản sắc của tác giả trong một bài viết ngắn ngủi như thế này, tuy nhiên để có cái gọi là “food for thought” cho chủ đề này, tôi cũng mạo muội đưa ra 3 khía cạnh dấu ấn mà tôi nghĩ bất kỳ một người viết nào đều có.
1. Dấu ấn ngôn ngữ
Mỗi người viết sẽ có một “vân tay ngôn ngữ” riêng biệt. Đó là cách họ chọn từ, xâu chuỗi câu, tạo nhịp điệu cho văn xuôi.
Ví dụ như Haruki Murakami viết những câu đơn giản đến gần như trần trụi, nhưng lại mang đậm chất siêu thực. Nguyễn Nhật Ánh kể chuyện bằng giọng ấm áp, chan chứa kỷ niệm tuổi thơ.
AI có thể học được phong cách, nhưng không thể có được cảm xúc, ý định và “tiếng nói bên trong” của người viết. Bởi tiếng nói bên trong không chỉ là cách dùng từ - nó là cách bạn nhìn thế giới, cách bạn suy nghĩ, tạo ra ý định, thậm chí cách bạn... sai.
AI có thể viết không sai chính tả, còn con người viết đúng với bản chất và tiếng nói bên trong của họ
2. Dấu ấn của trải nghiệm
Tôi vô cùng tâm đắc với câu nói từ tờ WSJ trong bài viết đã đề cập ở trên: “AI có thể bắt chước phong cách, nhưng không thể trăn trở, đau đớn thay bạn.”
Đây chính là ranh giới mà AI không thể vượt qua. Nó có thể tra cứu, tổng hợp, thậm chí mô phỏng cảm xúc. Nhưng nó không thể có ký ức hạnh phúc hay vết sẹo trong lòng.
Những chi tiết nhỏ nhặt, vụn vặt, “rất con người” này - chúng chính là hồn của văn chương. Chúng không nằm trong database. Chúng nằm trong trái tim người viết.
AI biết mọi thứ. Con người biết những gì chỉ mình trải qua.
3. Dấu ấn hay vẻ đẹp của sự thiếu sót.
Có một nghịch lý kỳ lạ: Nội dung AI quá mượt mà lại thiếu hồn.
Khi đọc một đoạn văn do AI tạo ra, bạn thường thấy nó “đúng” ở mọi khía cạnh - ngữ pháp chuẩn, cấu trúc chặt chẽ, từ ngữ phong phú. Nhưng nó lại “nhạt”. Như một bài hát không có chỗ nào lạc điệu, một khuôn mặt đối xứng hoàn hảo nhưng thiếu linh hồn.
Bởi vì con người, khi viết, không chỉ truyền đạt thông tin. Họ còn để lại dấu vết của sự do dự, thay đổi ý, đột ngột chuyển hướng tư duy. Những “sạn” này tạo nên nhịp thở tự nhiên, tạo nên cảm giác đang đối thoại với một người thật.
Cuối cùng là đặt lại câu hỏi về nghề viết trong thời đại AI.
Theo tôi, câu hỏi không còn là “Làm sao chứng minh tôi không dùng AI?”, mà là “Làm sao chứng minh đoạn này là của tôi cho dù AI có hỗ trợ tôi hay không?
Góc nhìn của tôi ở đây là không cần phải tuyệt đối chối bỏ AI. Chúng ta hoàn toàn có thể sử dụng nó như một công cụ hỗ trợ, không phải một thợ viết thay bạn.
Viết lách thực thụ không chỉ là việc sắp xếp ngôn từ, mà là hành trình kể lại những câu chuyện từ chính trải nghiệm sống của tác giả.
AI có thể tra cứu và tổng hợp mọi thông tin, nhưng nó không thể diễn giải theo góc nhìn riêng của bạn
AI có thể đề xuất outline một bài viết, nhưng không thể thay bạn quyết định luồng cảm xúc của bài viết ấy
AI có thể đúng ngữ pháp tuyệt đối, giúp bạn kiểm tra chính tả nhưng không thay bạn tạo ra cách hành văn dùng từ đặc trưng
Và còn muôn vài những thứ AI có thể và không thể thay bạn như thế trong việc viết
Có một câu nói mà tôi rất yêu thích của triết gia Nietzsche: “And those who were seen dancing were thought to be insane by those who could not hear the music”, tạm dịch: “Những người được trông thấy đang nhảy múa bị coi là kẻ điên trong mắt những người không thể nghe được tiếng nhạc”.
Vậy với người viết “tiếng nhạc” mà chỉ họ mới nghe thấy có thể là:
Nhịp thở riêng của ngôn ngữ
Âm hưởng của ký ức cá nhân
Cái cách độc nhất mà họ nhìn thế giới.
AI và không ai khác ngoài họ không nghe được tiếng nhạc này. Chính những tiếng nhạc hay điệu nhảy “điên rồ” ấy bản sắc trong nghề viết, trong nghệ thuật.
Tạm kết: Điều quý giá không phải là viết ĐẸP, mà là viết THẬT.
AI có thể tạo ra vài bài văn hay trong một giờ, nhưng nó không thể tạo ra một bài văn mang hơi thở của bạn, mang vết sẹo của bạn, mang cách cười và cách khóc riêng của bạn. AI không bao giờ trở thành bạn.
Vậy nên, hãy đơn giản là viết thật
Viết những gì chỉ bạn trải qua
Viết bằng giọng nói chỉ bạn có
Viết với những sai sót đẹp đẽ chỉ con người mới có
Viết chậm, viết sâu, viết để nhớ mãi - không phải để viral
Và bản sắc của bạn - với tất cả những vết thương, ký ức, giấc mơ, mâu thuẫn, và sự rối ren đẹp đẽ - chính là kho báu mà không một thuật toán nào có thể đánh cắp